{"id":33572,"date":"2025-02-17T21:47:21","date_gmt":"2025-02-17T18:47:21","guid":{"rendered":"http:\/\/www.e-kutuphane.com.tr\/?p=33572"},"modified":"2025-02-17T21:51:12","modified_gmt":"2025-02-17T18:51:12","slug":"31-mart-olayi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/buradasin.com.tr\/kutuphane\/31-mart-olayi\/","title":{"rendered":"31 Mart Olay\u0131"},"content":{"rendered":"

<\/span>31 Mart olay\u0131 nas\u0131l \u00e7\u0131kt\u0131?<\/span><\/h2>\n

31 Mart olay\u0131 Mart 1325, 13 Nisan 1909) bug\u00fcn de s\u0131k s\u0131k ad\u0131 ge\u00e7en, y\u0131ld\u00f6n\u00fcmlerinde \u00fczerine yaz\u0131lar yaz\u0131lan bir konudur. Olaya bu denli \u00f6nem verilmesi, laiklik savunucular\u0131n\u0131n bunu dinsel gericili\u011fin \u00e7ok belirgin bir \u00f6rne\u011fi olarak g\u00f6rmeleri ve b\u00fct\u00fcn gericilik ak\u0131mlar\u0131n\u0131n tehlike ve k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerini o olayla a\u00e7\u0131klamak istemelerinden ileri gelmektedir. \u015eunu hemen belirtmek gerekir ki, konumuz olan ayaklanmada, parola, \u015eeriat isteriz idiyse de, ger\u00e7ekte, ayaklanman\u0131n bask\u0131n niteli\u011fi, muhalefetin \u0130T’ye kar\u015f\u0131 kalk\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131, fakat k\u00f6t\u00fc d\u00fczenledi\u011fi i\u00e7in ne oldu\u011fu pek belirmemi\u015f, ba\u015far\u0131ya ula\u015famam\u0131\u015f bir asker\u00ee h\u00fck\u00fcmet darbesidir.<\/p>\n

\u0130syan bayra\u011f\u0131n\u0131n \u015eeriat olu\u015fu, bir dini s\u00f6m\u00fcrme olay\u0131ndan ibarettir. Olay ozamanki iktidar m\u00fccadelesi i\u00e7inde hayati bir \u00f6nem ta\u015f\u0131yordu, zira\u00a0 Rumeli’deki ordulardan esasl\u0131 bir bask\u0131 gelince me\u015frutiyeti hemen il\u00e2n eden ve b\u00f6ylece me\u015frutiyetin adam\u0131 oluveren Abd\u00fclhamit, ancak 31 Mart olay\u0131n\u0131n bast\u0131r\u0131lmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yle tahttan indirilebilmi\u015ft\u0131. B\u00f6ylece ve Abd\u00fclhamit’in yerine gelen Mehmet Re\u015fat’\u0131n zay\u0131f bir ki\u015fi olmas\u0131 sayesinde. \u0130T’nin iktidar olma yolunda dikilen en \u00f6nemli engellerden biri kalkm\u0131\u015f oldu. Yukar\u0131daki sorularda, olay i\u00e7in zeminin nas\u0131l haz\u0131rlanm\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fck. Gerek ordudan tasfiye edilmekte olan alayl\u0131 subaylar, gerekse medrese \u00f6\u011frencili\u011fi s\u0131fat\u0131yle art\u0131k askerlikten ka\u00e7amayan softalar, ayaklanmay\u0131 yapacak olan er ve erba\u015flar\u0131 hem\u015fehrilik, eski komutanl\u0131k, din propagandas\u0131, ortak halk k\u00fclt\u00fcr\u00fc gibi sil\u00e2hlarla kolayca etkileyip harekete ge\u00e7irebilecek durumdayd\u0131lar.<\/p>\n

\u00d6te yandan, K\u00e2mil Pa\u015fa h\u00fck\u00fcmetinin devrilmesinde \u0130T’nin asker\u00ee bask\u0131s\u0131n\u0131 ve Hasan Fehmi’nin vurulmas\u0131nda \u0130T’nin sil\u00e2h\u0131n\u0131 g\u00f6ren muhalefet, alayl\u0131 subaylara ve softalara, asker\u00ee isyan\u0131 ba\u015flatmak \u00fczere gerekli komutu vermi\u015ftir. Zaten Hasan Fehmi’nin \u00f6ld\u00fcr\u00fclmesinin do\u011furdu\u011fu heyecan, bunun i\u00e7in elveri\u015fli bir ortam te\u015fkil ediyordu. Muhalefete g\u00f6re, daha \u00f6nce subaylar\u0131n bask\u0131s\u0131na boyun e\u011fen Mebusan, bu sefer er ve erba\u015flar\u0131n bask\u0131s\u0131na boyun e\u011fecekti. Bas\u0131n yoluyla erlerin bu d\u00e2vaya kazan\u0131lmas\u0131 i\u015fi, muhalefetin dinci a\u011fz\u0131 olan Volkan gazetesinin sahibi Dervi\u015f Vahdet\u00ee’ye d\u00fc\u015f\u00fcyordu. Nitekim Mart ay\u0131n\u0131n sonunda bu gazetede baz\u0131 erlerin \u0130MC’den yana ve \u0130T’ye kar\u015f\u0131 mektuplar\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131. B\u00fct\u00fcn bu harek\u00e2t\u0131n hedefi, R\u0131za Nur’un \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, \u0130T’yi \u0130stanbul’dan s\u00f6k\u00fcp atmak ve K\u00e2mil Pa\u015fa’n\u0131n Sadaretini, N\u00e2z\u0131m Pa\u015fa’n\u0131n Harbiye Naz\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 sa\u011flamakt\u0131. En arka planda, bu i\u015fe manev\u00ee ve belki madd\u00ee destek sa\u011flayan bir g\u00fc\u00e7 olarak \u0130ngiltere duruyordu. \u0130lk ayaklanan, Hamdi \u00c7avu\u015f komutas\u0131nda, Ta\u015fki\u015fladaki 4. avc\u0131 taburu oldu.<\/p>\n

Daha gece yar\u0131s\u0131ndan ayaklanan bu tabur, subaylar\u0131n\u0131 tutuklad\u0131ktan sonra sabah\u0131n 4’\u00fcne do\u011fru Ayasofya’da Mebusan\u0131n \u00f6n\u00fcnde topland\u0131. Bu s\u0131rada H\u00fcseyin Hilmi Pa\u015fa h\u00fck\u00fcmetinin tutumu Osmanl\u0131 ayaklanmalar\u0131 i\u00e7in tipiktir: ayaklanmay\u0131, elindeki \u00fcst\u00fcn kuvvetlerle bast\u0131raca\u011f\u0131 yerde 1. Ordu Komutan\u0131 Mahmut Muhtar Pa\u015fa, bast\u0131rma buyru\u011funu b\u00fct\u00fcn g\u00fcn bo\u015funa beklemi\u015ftir nasihat\u00e7\u0131lar bulmakla, nasihat yapt\u0131rmakla vakit ge\u00e7irmi\u015ftir. Oysa bu s\u0131rada ayaklananlar k\u0131\u015fla k\u0131\u015fla dola\u015f\u0131p yava\u015f yava\u015f birlikleri de saflar\u0131na \u00e7ekmekteydiler.<\/p>\n

Askerin istekleri konusunda kesin bir liste olmamakla birlikte, \u00e7e\u015fitli kaynaklardan anla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, askerin genel istekleri \u015funlard\u0131:<\/strong><\/p>\n

1) \u015eeriat\u0131n uygulanmas\u0131,<\/p>\n

2) Ayaklanmadan \u00f6t\u00fcr\u00fc bir sorumluluk y\u00fcklenmemesi,<\/p>\n

3) H\u00fck\u00fcmetin istifas\u0131, baz\u0131 komutanlar\u0131n de\u011fi\u015fmesi<\/p>\n

4) Ba\u015fta Ahmet R\u0131za, bir tak\u0131m \u0130ttihat\u00e7\u0131lar\u0131n istifas\u0131, ya da uzakla\u015fmas\u0131. Ne var ki bir ka\u00e7 tane istek listesi s\u00f6z konusudur. Baz\u0131 listelere g\u00f6re asker Sadarete K\u00e2mil, Harbiyeye N\u00e2z\u0131m’\u0131. Meclis ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na \u0130smail Kemal’i istedi\u011fi halde, ba\u015fka baz\u0131 listelerde bu istekler yer almamaktad\u0131r.<\/p>\n

Ayaklanmay\u0131 \u00e7\u0131kartt\u0131ran muhalefetin bu i\u015fi sa\u011flama ba\u011flamam\u0131\u015f olmas\u0131 iki nedenden \u0130leri gelmi\u015f olabilir; <\/strong><\/p>\n

1) Ayaklanman\u0131n k\u00f6t\u00fc planlanm\u0131\u015f olmas\u0131.<\/p>\n

2)\u0130T’ye kar\u015f\u0131 darbe ba\u015far\u0131ya ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda meydan\u0131n nas\u0131l olsa, kendilerine, dolay\u0131s\u0131yla adamlar\u0131 olan K\u00e2mil ve N\u00e2z\u0131m Pa\u015falara kalaca\u011f\u0131na inanmalar\u0131. Oysa bir \u015f\u0131k daha vard\u0131: o da meydan\u0131n Abd\u00fclhamit’e kalmas\u0131 idi.<\/p>\n

Ger\u00e7ekten de \u00f6yle oldu, meydan o g\u00fcn Abd\u00fclhamit’e kald\u0131<\/strong>. Bir kez, askerin isteklerinin kar\u015f\u0131lanmas\u0131 i\u00e7in gitti\u011fi Meclise, mebuslar korkular\u0131ndan gelemediler, g\u00f6r\u00fc\u015fme yetersay\u0131s\u0131 sa\u011flanamad\u0131. Uzun bekleme ve
\nkarars\u0131zl\u0131klardan sonra \u0130smail Kemal’in \u0131srar\u0131yla bir avu\u00e7 mebus, ancak h\u00fck\u00fcmet hakk\u0131nda g\u00fcvensizlik karar\u0131 alabildiler (ama yetersay\u0131 bulunmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in b\u00f6yle bir karar sakatt\u0131, hatt\u00e2 yoktu). Oysa h\u00fck\u00fcmet o s\u0131ralarda zaten Sarayda \u0130stifa etmekle me\u015fguld\u00fc. As\u0131l karar merkezinin Saray oldu\u011funu anlayan ve affolunmak i\u00e7in \u00e7\u0131rp\u0131nan asker, Saraya d\u00f6nd\u00fc. Nitekim af da, yeni Sadr\u0131\u00e2zam ve Harb\u00eeye Naz\u0131r\u0131n\u0131n atanmalar\u0131 da Saraydan geldi.<\/p>\n

Muhalefetin ayakland\u0131rd\u0131\u011f\u0131 askeri, muhalefetin can d\u00fc\u015fman\u0131 Abd\u00fclhamit kazanm\u0131\u015ft\u0131. O g\u00fcn ak\u015fam \u00fcst\u00fc ba\u015flamak \u00fczere. \u0130stanbul’daki bir tak\u0131m asker\u00ee birlikler Y\u0131ld\u0131z’a gelip ba\u011fl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 sundular. (Bunda, sonradan Harp Divan\u0131n\u0131n \u00fcyelerini idam ettirdi\u011fi, istibdad\u0131n geri gelmesini istiyen gizli Cemiyetin de bir pay\u0131 olabilir.) Abd\u00fclhamit de hi\u00e7 de\u011filse balkona \u00e7\u0131k\u0131p kar\u015f\u0131l\u0131k g\u00f6stermeyi ihmal etmedi, zira muhalefetin kendisini de tahttan indirmeyi kurdu\u011funun pek\u00e2l\u00e2 fark\u0131ndayd\u0131. Fakat askerden b\u00eer k\u00f6t\u00fcl\u00fck gelmesin diye onlar\u0131 ok\u015famas\u0131. Me\u015frutiyet\u00e7ilerin -hem \u0130T’li hem Ahrarc\u0131bu yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ileri s\u00fcrerek kendisini ayaklanmay\u0131 \u00e7\u0131kartmakla su\u00e7lamalar\u0131na ve tahttan indirilmesine vesile verdi, ya da en az\u0131ndan bunu kolayla\u015ft\u0131rd\u0131. O g\u00fcn Mebusan Meclisi toplanabilseydi, belki, tasarland\u0131\u011f\u0131 gibi duruma el koyup askerin Saraya y\u00f6nelmesini \u00f6nliyebilirdi. Fakat askerin -muhakkak ki tasarlanan.n tersine yer yer mektepli (Harbiyeli)-subaylar \u00f6ld\u00fcrme\u011fe kalk\u0131\u015fmas\u0131, hatt\u00e2 bunun i\u00e7in baz\u0131 semtlerde aramalar yap\u0131lmas\u0131, herkesin g\u00f6z\u00fcn\u00fc korkuttu. Bu y\u00fczden mebuslar\u0131n toplanmas\u0131 i\u00e7in yap\u0131lan \u00f6zel \u00e7a\u011fr\u0131
\nda fayda vermedi. Nitekim.<\/p>\n

31 Mart\u00e7\u0131 askerlerin 2 g\u00fcn i\u00e7inde \u00e7o\u011fu mektepli subay olan en az 20 ki\u015fi \u00f6ld\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, bir\u00e7oklar\u0131n\u0131n da yaraland\u0131\u011f\u0131n, biliyoruz. Daha da \u00f6nemlisi, asker H\u00fcseyin Cahit’tir diye bir mebusu, ve ayr\u0131ca Adliye Naz\u0131r\u0131 N\u00e2z\u0131m Pa\u015fa’y\u0131 -hem de Meclisin \u00f6n\u00fcnde\u00f6ld\u00fcrd\u00fc. Askerin herhalde hesapta olmayan bu kan d\u00f6k\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc bir yandan \u0130T’ye kar\u015f\u0131, y\u00fcr\u00fct\u00fclen tahriklerin \u015fiddetinden, bir yandan da askerin mektepli subaylara kar\u015f\u0131 kendi \u00f6zel tav\u0131rlar\u0131ndan ileri geliyordu. Alayl\u0131 (erlikten yeti\u015fme) subaylar\u0131n komutanl\u0131\u011f\u0131 genellikle daha gev\u015fek ve anlay\u0131\u015fl\u0131yd\u0131. Disiplin ve e\u011fitime b\u00fcy\u00fck \u00f6nem veren mektepli subaylar belki askeri anlamak i\u00e7in de gereken \u00e7abay\u0131 g\u00f6stermemi\u015flerdi.<\/p>\n

Ayr\u0131ca \u015fu vard\u0131:<\/strong> alayl\u0131l\u0131k ilkesinin kalkmas\u0131 hi\u00e7 de\u011filse baz\u0131 erler ve \u00f6zellikle erba\u015flar i\u00e7in Pa\u015fal\u0131\u011fa kadar gidecek olan mutlu y\u00fckselme yolunun, kapanmas\u0131 demekti. \u0130smail Kemal’in o ko\u015fullar alt\u0131nda Meclise gelen mebuslara mill\u00ee h\u00e2kimiyeti temsil eden tek kuvvet olduklar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemesi bo\u015funayd\u0131. O mebuslar\u0131n \u0130smail Kemal’in \u0131srariyle ald\u0131klar\u0131 kararlar da, su \u00fczerine yaz\u0131lm\u0131\u015f yaz\u0131lar gibi etkisizdi -gerek kabineye verilen g\u00fcvensizlik oyu, gerekse mebus \u0130smail Hakk\u0131 Pa\u015fa’n\u0131n Harbiye Naz\u0131r\u0131, \u0130smail Kemal’in de Ahmet R\u0131za’n\u0131n yerine reis se\u00e7ilmesi (Zaten Meclisin Harbiye Naz\u0131r\u0131 se\u00e7mesi Kanun-u Esasiye ayk\u0131r\u0131yd\u0131.) Sonu\u00e7 olarak Abd\u00fclhamit, K\u00e2mil Pa\u015fay\u0131 de\u011filse de ona yak\u0131n say\u0131labilecek Ahmet Tevfik Pa\u015fay\u0131 Sadr\u0131azam, Osmanl\u0131 Yunan sava\u015f\u0131n\u0131n kahraman\u0131 ya\u015fl\u0131 Gazi Ethem Pa\u015fay\u0131 Harbiye Naz\u0131r\u0131 yapt\u0131. Fakat \u0130smail Kemal’in \u00e7abalar\u0131 sayesinde \u0130stanbul’daki 1. Ordunun, komutanl\u0131\u011f\u0131na muhalefetin kahraman\u0131 N\u00e2z\u0131m Pa\u015fa geldi. \u0130T \u00f6nderleri ve mektepli subaylar ya gizlendiler, ya da \u0130stanbul d\u0131\u015f\u0131na ka\u00e7t\u0131lar. Bir anda \u0130stanbul’da \u0130T’nin etkisi silindi.<\/p>\n

<\/span>\u0130syan\u0131 kim \u00e7\u0131kartt\u0131?<\/span><\/h2>\n

\u0130\u015fin kanl\u0131 bir bi\u00e7im almas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla onu ba\u015flatanlar\u0131n ona sahip \u00e7\u0131kmaktan \u00e7ekinmeleri, askerin sonradan Abd\u00fclhamit’e y\u00f6nelmesi Harp Divan\u0131n\u0131n da siyasal nedenlerle ayaklanman\u0131n derinine gitmekten ka\u00e7\u0131nmas\u0131 (cezaland\u0131r\u0131lanlar\u0131n \u00e7o\u011fu, askerler gibi fiilen ayaklanmaya kat\u0131lm\u0131\u015f olanlard\u0131), olaya bir muamma havas\u0131 vermi\u015ftir. Bu y\u00fczden \u00fc\u00e7 t\u00fcrl\u00fc a\u00e7\u0131klama yap\u0131la gelmi\u015ftir. Birincisine g\u00f6re olay\u0131 diktat\u00f6rl\u00fck kurmas\u0131na vesile olsun diye \u0130T d\u00fczenlemi\u015f, takat ipin ucunu ka\u00e7\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Asker\u00ee kuvveti elinde tutan, iktidarda say\u0131labilecek bir siyasal kurulu\u015fun kendi aleyhinde kendi askerlerini -yapmac\u0131k da olsa-ayakland\u0131rmas\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f \u015fey de\u011fildir. Zaten olaylar\u0131n da yalanlad\u0131\u011f\u0131 bu a\u00e7\u0131klaman\u0131n \u00fczerinde durmaya bile de\u011fmez. Abd\u00fclhamit ise olay\u0131 d\u00fczenlememi\u015ftir. \u00d6yle olmasayd\u0131, onu ayaklanmadan sorumlu tutarak tahttan \u0130ndirten ordu ve bu arada su\u00e7u esas \u0130tibariyle istibdat\u00e7\u0131 \u00f6zlemler ta\u015f\u0131maktan ibaret olanlar\u0131 bile \u0130dama mahk\u00fbm eden o ordunun Harp Divan\u0131, bunun a\u00e7\u0131k kan\u0131tlar\u0131n\u0131 ortaya koyarak tahttan indirmeyi hakl\u0131 g\u00f6stermeyi herhalde isterdi. Tabii Abd\u00fclhamit’in H\u00fcrriyetin il\u00e2n\u0131ndan sonra (el alt\u0131ndan gizli istibdat\u00e7\u0131larla ili\u015fki kurup jurnal alma\u011fa devam etmesi) ve hele ayaklanmadan sonra (ayaklananlar\u0131 k\u0131namaktan ka\u00e7\u0131nmas\u0131, \u00fcstelik onlar\u0131 ok\u015fayacak bir tutum benimsemesi) tam Me\u015frutiyet\u00e7i bir Padi\u015fah gibi davrand\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenemez. Fakat bu, ayaklanman\u0131n sorumlulu\u011fu ile ilgili bir konu de\u011fildir. Ayr\u0131ca, Abd\u00fclhamit’in ayaklanmadan, kendine bir zarar gelir diye hakl\u0131 olarak korktu\u011fu ve tela\u015fa d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bilinmektedir, \u00fcstelik, zaten kendisiyle uzla\u015fm\u0131\u015f durumda bulunan \u0130T’ye kar\u015f\u0131 Abd\u00fclhamit’in bir harekette bulunmas\u0131 mant\u0131ks\u0131zl\u0131k olurdu.<\/p>\n

Ayaklanmay\u0131 muhalefet d\u00fczenlemi\u015f ve ba\u015flatm\u0131\u015ft\u0131r. Muhalefet denince, ba\u015fta Prens Sabahattin olmak \u00fczere, K\u00e2mil Pa\u015fa ve o\u011flu Sait Pa\u015fa, \u0130smail Kemal ve M\u00fcfit Beyler. Mizanc\u0131 Murat, Mevlanzade R\u0131fat, Said-i K\u00fcrd\u00ee (Nurculu\u011fun kurucusu). Dervi\u015f Vahdeti gibileri ve bunlar\u0131n buyru\u011fu ve etkisi alt\u0131ndaki siyasal \u00f6rg\u00fctler, yani Ahrar F\u0131rkas\u0131 ve onun dinsel kolu olan \u0130ttihad-\u0131 Muhammedi Cemiyeti anla\u015f\u0131l\u0131r. Bir de bunlara yard\u0131mc\u0131 olan g\u00fc\u00e7ler vard\u0131r. Bunlardan biri \u00f6zellikle El \u0130sl\u00e2m Cemiyeti ve gazetesi \u00e7evresinde k\u00fcmelenmi\u015f ulema ile hemen b\u00fct\u00fcn medrese \u00f6\u011frencileridir. Medrese \u00f6\u011frencileri \u0130ttihad-\u0131 Muhammedi’nin mevluduna. Hasan Fehmi’nin cenazesine ve son olarak ayaklanmada Ayasofya’da toplanan askere b\u00fcy\u00fck bir kalabal\u0131k halinde kat\u0131lm\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n

Muhalefetin ikinci bir m\u00fcttefiki, kadro d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f bulunan alayl\u0131 subaylard\u0131. Askeri tahrik etmekte bunlar\u0131n da pek \u00f6nemli pay\u0131 oldu\u011fu gibi, bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc er k\u0131yafetinde ayaklanmalara kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc bir yard\u0131mc\u0131 g\u00fcc\u00fcn de Arnavut ulus\u00e7ulu\u011fu oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. \u0130smail Kemal, Ergiri mebusu M\u00fcfit Bey askerin eleba\u015f\u0131s\u0131 Hamdi \u00c7avu\u015f ve ba\u015fkalar\u0131 Arnavut olduklar\u0131 gibi, Arnavutluktaki Arnavut ve Bask\u0131m kul\u00fcpleri, \u0130smail Kemal ve M\u00fcfit Beyden ald\u0131klar\u0131 telgraflar \u00fczerine ayaklanmay\u0131 a\u00e7\u0131k\u00e7a Ahrar’a mal ederek, 31 Marttan yana bir tutum tak\u0131nd\u0131lar. Bunun nedeni \u015fuydu: Osmanl\u0131 Devletinin Rumeli’de gidici oldu\u011funu sezen Arnavutlar, H\u00fcrriyetin il\u00e2n\u0131ndan sonra, ulusal kongre, okul dernek ve yay\u0131nlarla b\u00fcy\u00fck bir k\u00fclt\u00fcr hamlesi yapm\u0131\u015flard\u0131. Ama bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u0130T’nin T\u00fcrkle\u015ftirici ve merkeziyet\u00e7i tutumuyla ba\u011fda\u015fmas\u0131 zordu. Oysa Ahrar\u0131n adem-i merkeziyet\u00e7ili\u011fi Arnavutlara \u00e7ok uygun geldi\u011fi gibi Ahrar\u0131n arkas\u0131ndaki \u0130ngiliz g\u00f6lgesi de ilerdeki ba\u011f\u0131ms\u0131z ya da \u00f6zerk Arnavutluk i\u00e7in bir teminat olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu. Ahrar\u0131n ayaklanmay\u0131 d\u00fczenledi\u011finin kan\u0131tlar\u0131 bir\u00e7ok kaynaklarda vard\u0131r. Fakat bunlar\u0131n ba\u015fl\u0131calar\u0131 \u015funlard\u0131r: 1) Mevlanzade R\u0131fat’\u0131n \u0130nk\u0131l\u00e2b-\u0131 Osman\u00eeden bir Yaprak Yahut 31 Mart 1325 K\u0131yam\u0131 (Bu kitap, ayaklanman\u0131n Prens Sabahattin’in ve Kendisi dahil, di\u011fer muhaliflerin i\u015fi oldu\u011funu a\u00e7\u0131k se\u00e7ik anlatmaktad\u0131r). 2) Hayat\u0131nda be\u015f kez h\u00fck\u00fcmet darbesi ya da ayaklanmaya giri\u015fmi\u015f veya bunu tasarlam\u0131\u015f olan Prens Sabahattin’in Mesle\u011fimiz Hakk\u0131nda \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc ve Son Bir \u0130zah’\u0131 (bunda Sabahattin, Neyyiri Hakikat gazetesinin kendisini 31 Marttan sorumlu tutan yay\u0131nlar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k, ayaklanmay\u0131 ben d\u00fczenlemedim demez, yaln\u0131zca ayaklanman\u0131n Abd\u00fclhamit\u00e7i bir y\u00f6ne kaymas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek i\u00e7in donanma i\u00e7inde g\u00f6sterdi\u011fi \u00e7abalar\u0131 anlat\u0131r.) 3) Harbiye Mektebinde o s\u0131rada Ahrarc\u0131 bir \u00f6\u011frenci ve eleba\u015f\u0131 olarak daha \u00f6nce okulda baz\u0131 ba\u015fkald\u0131rma hareketlerine \u00f6nderlik etmi\u015f olan Ahmet Bedevi Kuran’\u0131n Harbiye Mektebinde H\u00fcrriyet M\u00fccadelesi kitab\u0131 ve \u00ab31 Mart H\u00e2disesi Nas\u0131l Oldu?\u00bb (Tarih D\u00fcnyas\u0131, say\u0131 13) yaz\u0131s\u0131 (bunlardan, Ahrarc\u0131 Harbiyelilerin Mahmut Muhtar Pa\u015fa’n\u0131n ayaklanmay\u0131 bast\u0131rma teklifine ald\u0131rmad\u0131klar\u0131, Hamdi \u00c7avu\u015f’un ayaklanmaya kat\u0131lma teklifini de ancak imtihanlar\u0131 vesile ederek reddettiklerini, ilk g\u00fcn\u00fc ayaklanman\u0131n Abd\u00fclhamit\u00e7i bir y\u00f6n al\u0131r gibi olmas\u0131 y\u00fcz\u00fcnden Dervi\u015f Vahdet\u00ee’nin ikinci g\u00fcn yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 ve Abd\u00fclhamit’e yaranmak istiyen a\u00e7\u0131k mektup \u00fczerine Harbiyelilerin nas\u0131l Mevlanzade’ye, Mizanc\u0131’ya, Said-i K\u00fcrd\u00ee’ye birer heyet g\u00f6nderdiklerini, bunlar\u0131n Me\u015frutiyetin tehlikede olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda dostlar\u0131 Vahdeti hesab\u0131na teminat verdiklerini \u00f6\u011freniyoruz). 31 Mart g\u00fcn\u00fc asker i\u00e7inde faaliyet g\u00f6sterdi\u011fi tespit olunan Vahdet\u00ee’nin Harp Divan\u0131 \u00f6n\u00fcndeki \u015fu s\u00f6z\u00fc i\u015fi iyi \u00f6zetlemektedir: H\u00e2disenin bir irtica oldu\u011funu bug\u00fcnk\u00fc hal ispat etti\u011fi i\u00e7in kabul ederim. Fakat 31 Marttaki i\u011fti\u015fa\u015f\u0131n (kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n) irtica de\u011fil bir f\u0131rka kavgas\u0131ndan ibaret oldu\u011funu zannederim.<\/p>\n

31 Marttan \u00f6t\u00fcr\u00fc muhalefeti sorumlu tutan bir iddia hemen \u015fu soruyu akla getirecektir: Hareket Ordusunun Harp Divan\u0131 neden bu i\u015fi ayd\u0131nlatmad\u0131, neden as\u0131l sorumlular\u0131 cezaland\u0131rmad\u0131 da \u00e2let durumunda olanlarla u\u011fra\u015ft\u0131? Hareket Ordusunun niyeti herhalde Prensin de sorumlulu\u011funu tespit ettirip cezaland\u0131rmakt\u0131, zira \u0130stanbul i\u015fgal edildikten sonra arkada\u015flar\u0131n\u0131n bir\u00e7o\u011fu gibi ka\u00e7mak yolunu se\u00e7memi\u015f olan Prens, tutukland\u0131. 2-3 g\u00fcn Harbiye Nezaretinde tutuklu kald\u0131ktan sonra, Mahmut \u015eevket Pa\u015fa ile Harp Divan\u0131 Ba\u015fkan\u0131 odas\u0131na gelerek \u00f6z\u00fcr dileyip kendisini serbest b\u0131rakt\u0131lar. Bir de aleni itizarname yay\u0131mland\u0131. \u0130ngilizlerin hakl\u0131 olarak adamlar\u0131 sayd\u0131klar\u0131 Prensle s\u00fct karde\u015finin sal\u0131verilmesinin \u0130ngiltere’nin bask\u0131s\u0131 sonucu oldu\u011fu anla\u015f\u0131l\u0131yor. Avrupa kamuoyuna kar\u015f\u0131 son derecede hassas olan Osmanl\u0131 Devletinde bu durum yad\u0131rganmamal\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Kald\u0131 ki, ba\u015fkentteki ayaklanman\u0131n ertesi g\u00fcn\u00fc patlak veren Adana Ermeni ayaklanmas\u0131n\u0131n Ermeni k\u0131r\u0131m\u0131yla sonu\u00e7lanmas\u0131, b\u00fcy\u00fck devletlerin sava\u015f gemilerini Mersin’e \u00e7ekmi\u015f bulunuyordu. Bu da Osmanl\u0131 Devletinin durumunu bir kat daha nazikle\u015ftirmi\u015fti. Sonra, \u0130ngiltere’nin yapt\u0131\u011f\u0131 bask\u0131 d\u0131\u015f\u0131nda, bir de \u015fu vard\u0131: \u0130T, kurdurdu\u011fu Me\u015frutiyet d\u00fczeninin Avrupa’da sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 ve sa\u011fl\u0131yaca\u011f\u0131 itibara adamak\u0131ll\u0131 bel ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131. Hakl\u0131 nedenlerle de olsa, me\u015frutiyetin kurulmas\u0131ndan bu yana daha bir y\u0131l bile ge\u00e7meden muhalefetin tamamen ezilmesi ve \u00f6nderinin idama mahk\u00fbm edilmesi Avrupa’da iyi kar\u015f\u0131lanm\u0131yacakt\u0131. Zaten muhalefetin \u00f6nderlerinden kimi ka\u00e7m\u0131\u015f ya da Prens gibi gitmek zorunda b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f, kimi ayaklanmadan \u00f6nce yapt\u0131klar\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131 yay\u0131nlardan dolay\u0131 hapis ve s\u00fcrg\u00fcn cezalar\u0131na mahk\u00fbm edilecekti (yaln\u0131z Vahdeti gibi \u00e7ok sivri ve ‘ayak tak\u0131m\u0131ndan’ bir \u00f6nder idam edilecekti). B\u00f6ylece ve biraz da s\u0131k\u0131y\u00f6netim nedeniyle muhalefet, hi\u00e7 de\u011filse bir s\u00fcre i\u00e7in zaten susturulmu\u015f bulunuyordu. \u015eu da akla geliyor: ayaklanmadan sorumlu tutularak, Abd\u00fclhamit Meclis taraf\u0131ndan tahttan indirildi. Ayn\u0131 olaydan \u00f6t\u00fcr\u00fc muhalefetin de su\u00e7lu say\u0131lmas\u0131, \u0130T’ye zaten pamuk ipli\u011fiyle ba\u011fl\u0131 olan mebus \u00e7o\u011funlu\u011funa (belki daha \u00f6nemlisi; Avrupa kamuoyuna) hem tutars\u0131z, hem de yanl\u0131\u015f g\u00f6r\u00fcnebilirdi.<\/p>\n

<\/span>Ayaklanma nas\u0131l bast\u0131r\u0131ld\u0131?<\/span><\/h2>\n

Ayaklanma \u00fczerine Selanik’teki 3. Ordu ile onun komutan\u0131 Mahmut \u015eevket Pa\u015fa’n\u0131n ald\u0131klar\u0131 kesin tav\u0131r g\u00f6ze \u00e7arp\u0131yor. Bir yandan Hareket Ordusu’nun kurulmas\u0131 ve derhal \u0130stanbul’a do\u011fru yola \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 karar alt\u0131na al\u0131n\u0131rken, ertesi g\u00fcn Selanik’te b\u00fcy\u00fck bir miting d\u00fczenlendi.<\/p>\n

Ordunun ba\u015f\u0131na Mahmut \u015eevket, 3. Ordudan giden m\u00fcrettep f\u0131rkan\u0131n ba\u015f\u0131na da H\u00fcseyin H\u00fcsn\u00fc Pa\u015falar ge\u00e7tiler. Kola\u011fas\u0131 Mustafa Kemal ise bu f\u0131rkan\u0131n kurmay ba\u015fkan\u0131 oldu. \u0130stanbul’da ise Padi\u015fah, h\u00fck\u00fcmet ve muhalif gazeteler (\u0130T gazeteleri \u00e7\u0131kam\u0131yordu) bunca karga\u015fal\u0131k ve g\u00fcr\u00fclt\u00fcye ra\u011fmen bir\u00e7ok olaylar\u0131
\ngizleme\u011fe \u00e7al\u0131\u015farak, ta\u015fraya hi\u00e7bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131, her \u015feyin yolunda oldu\u011fu izlenimini vermek i\u00e7in \u00e7\u0131rp\u0131nd\u0131lar. Saray ve Bab\u0131\u00e2li vezirleri, 31 Mart\u0131n kurdu\u011fu, \u0130T’siz \u0130stanbul’u bir olupbitti olarak kabullenmi\u015f g\u00f6r\u00fcn\u00fcyorlard\u0131.<\/p>\n

Ne var ki muhalefet, \u0130T’nin silinmesine sevinmekle birlikte, Abd\u00fclhamit’in kazand\u0131\u011f\u0131 n\u00fcfuzdan son derecede tedirgindi. Muhalif gazetelerin, baz\u0131 mebuslar\u0131n ve uleman\u0131n genel \u00f6rg\u00fct\u00fc Cemiyet-i ilmiyenin \u0131srarl\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131lar\u0131na ra\u011fmen ancak 3. g\u00fcn i toplanabilen Mebusan yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 bildirgeyle Saray ve kabine gibi ayaklanmay\u0131 onaylam\u0131\u015f, tela\u015fa yer olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bildirmi\u015fti, \u0130stanbul’un bu zoraki s\u00fck\u00fbnetine kar\u015f\u0131l\u0131k. Rumeli’deki ordular\u0131n ate\u015fli ve kararl\u0131 sefer haz\u0131rl\u0131klar\u0131, \u00f6te yandan her yandan \u0130T \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn \u00e7abas\u0131 ile Meclise, h\u00fck\u00fcmet ve Saraya ya\u011fd\u0131r\u0131lan protesto telgraflar\u0131 tam bir kar\u015f\u0131tl\u0131k meydana getiriyordu.<\/p>\n

Daha ilk g\u00fcnden ayaklanman\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 renkten ho\u015flanmayan Prens Be\u015fikta\u015f \u00f6n\u00fcndeki Hamidiye kruvaz\u00f6r\u00fcnde donanma s\u00fcvarileriyle bir toplant\u0131 yaparak, ayaklanma daha Abd\u00fclhamit\u00e7i bir y\u00f6ne kayarsa. Abd\u00fclhamit’in tahttan indirilmesi i\u00e7in gemilerde bir me\u015fveret meclisinin toplanmas\u0131n\u0131 ve
\nkarar\u0131n\u0131 top tehdidiyle Saraya kabul ettirmesini kararla\u015ft\u0131rd\u0131. \u0130kinci g\u00fcn Prens, olaylar\u0131n korkulan y\u00f6nde geli\u015fti\u011fini ileri s\u00fcrerek donanman\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fc tutmas\u0131n\u0131 istedi. Hamidiye s\u00fcvarisi, ertesi sabah di\u011fer s\u00fcvarilerle g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fckten sonra harekete ge\u00e7ilece\u011fini bildirdi. Fakat 3. g\u00fcn s\u00fcvariler bu i\u015fe yana\u015fmad\u0131lar.<\/p>\n

Yaln\u0131z bir tanesi, \u00c2sar-\u0131 Tevfik s\u00fcvarisi Binba\u015f\u0131 Al\u0131 KabuliBey, \u0130\u015fe giri\u015fmek \u00fczere gemicileri haz\u0131rlay\u0131c\u0131 konu\u015fmalar yapt\u0131. Fakat bunun \u00fczerine erler ayaklan\u0131p s\u00fcvarilerini tutuklad\u0131lar ve Y\u0131ld\u0131z’a
\ng\u00f6t\u00fcrd\u00fcler. Pencere \u00f6n\u00fcne gelen Abd\u00fclhamit, Saray\u0131n\u0131n topa tutulmak istendi\u011fi iddias\u0131n\u0131 ciddiye alarak binba\u015f\u0131n\u0131n kendisine teslim edilmesini istedi. Fakat binba\u015f\u0131 g\u00f6t\u00fcr\u00fcl\u00fcrken erler \u00fczerine at\u0131l\u0131p onu \u00f6ld\u00fcrd\u00fcler.<\/p>\n

Abd\u00fclhamit bu i\u015fe \u00fcz\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylemekle birlikte, katil erlere kar\u015f\u0131 -ay\u0131plama yollu da olsa- hi\u00e7bir \u015feyin yap\u0131lmas\u0131n\u0131 buyurmad\u0131. Bundan ba\u015fka, Hareket Ordusu \u0130stanbul d\u0131\u015f\u0131nda y\u0131\u011f\u0131nak yaparken R\u0131za Nur, N\u00e2z\u0131m Pa\u015faya Hareket Ordusunu Bitirmesini, ondan sonra da Abd\u00fclhamit’i tahttan indirmesini \u00f6nerdi\u011fini, fakat onun kabul etmedi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor an\u0131lar\u0131nda.<\/p>\n

Muhalefetin Abd\u00fclhamit’i saf d\u0131\u015f\u0131 k\u0131lma giri\u015fimleri b\u00f6ylece ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011fray\u0131nca, meydan Hareket Ordusuna kalm\u0131\u015f oldu. \u0130stanbul gazetelerinin ve Mebusan Meclisinin Hareket Ordusu yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 oranda ayaklanman\u0131n aleyhine d\u00f6nmeleri, h\u00fck\u00fcmetin de \u00e7arp\u0131\u015fma olmamas\u0131 i\u00e7in g\u00f6sterdi\u011fi \u00e7abalar, ayaklanan askere y\u0131lg\u0131nl\u0131k vermi\u015fti. Bu y\u00fczden 24 Nisan 1909’da \u0130stanbul i\u015fgal edildi\u011finde, bu askerin \u00f6zellikle Beyo\u011flu k\u0131\u015flalar\u0131nda g\u00f6sterdi\u011fi direnme, kanl\u0131 da olsa. umutsuz bir davran\u0131\u015ft\u0131. Bu arada Abd\u00fclhamit’in N\u00e2z\u0131m Pa\u015fa’dan gelen direnme teklifini geri \u00e7evirdi\u011fi s\u00f6ylenir ki, bu onun lehine say\u0131lacak bir davran\u0131\u015ft\u0131r. Fakat Y\u0131ld\u0131z Saray\u0131nda \u00e7arp\u0131\u015fma olmamas\u0131 i\u00e7in g\u00f6sterdi\u011fi \u00e7abalar\u0131 b\u00fct\u00fcn \u0130stanbul i\u00e7in g\u00f6stermemesi aleyhine yaz\u0131labilecek ba\u015fka bir noktad\u0131r.<\/p>\n

\u0130lgin\u00e7 olan di\u011fer bir \u015fey de, Dervi\u015f Vahdeti’nin Hareket Ordusunun geli\u015fi kar\u015f\u0131s\u0131nda Anadolu’ya ka\u00e7madan \u00f6nce s\u0131\u011f\u0131nmak \u00fczere ba\u015fvurdu\u011fu iki kap\u0131d\u0131r: biri hem\u015fehrisi K\u00e2mil Pa\u015fa’n\u0131n o\u011flu Sait Pa\u015fa. di\u011feri de \u0130ttihad-\u0131 Muhammedi \u00fcyesi \u015eehzade Vahdettin. (B\u00f6ylece Vahdettin’in daha o
\nzamandan \u0130T’nin \u0130ngilizci muhalifleriyle kader birli\u011fi etti\u011fini anl\u0131yoruz.) Her iki kap\u0131 da ayaklanman\u0131n pis i\u015flerine fazla batm\u0131\u015f olan Dervi\u015f’i korumay\u0131 kabul etmemi\u015ftir.<\/p>\n

<\/span>Ayaklanma boyunca Mebusan Meclisinin davran\u0131\u015flar\u0131 neydi?<\/span><\/h2>\n

Mebuslar\u0131n hemen hemen hepsinin \u0130T listelerinden se\u00e7ilmi\u015f olduklar\u0131n\u0131, M\u00fcsl\u00fcman mebuslar\u0131n ise \u0130T’nin buldu\u011fu ya da serbest\u00e7e onaylad\u0131\u011f\u0131 adaylardan olu\u015ftu\u011funu g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck. Buna ra\u011fmen, mebuslardan pek az\u0131 \u0130T’yi olu\u015fturanlar\u0131n niteli\u011finde, yani y\u00f6netici s\u0131n\u0131ftan, gen\u00e7, diplomal\u0131 ve T\u00fcrk
\nolduklar\u0131ndan, \u0130T’nin Mebusandaki deneti ve hareket imk\u00e2nlar\u0131 asl\u0131nda \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131. Nitekim, 31 Mart ayaklanmas\u0131 olunca, ger\u00e7ek \u0130T’li olan ve hemen gizlenen ve ka\u00e7an bir avu\u00e7 mebus d\u0131\u015f\u0131nda, mebuslar esas itibariyle ayaklanmay\u0131 bir oldu bitti olarak kabullendiler.<\/p>\n

Kabinenin istifas\u0131n\u0131 da me\u015frula\u015ft\u0131rmak i\u00e7in, bunu, kendi kararlar\u0131n\u0131n bir sonucu olarak g\u00f6sterdiler. Oysa o ilk g\u00fcn. Mecliste yetersay\u0131 yoktu ki bir karar olu\u015fabilsin. Yine ilgin\u00e7tir ki, Ahmet R\u0131za’n\u0131n zoraki istifas\u0131 kabul edildi\u011fi gibi, yerine se\u00e7ilen adaylardan en \u00e7ok oy alanlardan biri ve Padi\u015fah\u0131n ba\u015fkanl\u0131\u011fa uygun g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc kimse, El \u0130sl\u00e2m denen Volkanc\u0131 \u00e7izgide say\u0131labilecek derginin yazarlar\u0131ndan biri, ulemadan Halep Mebusu Mustafa Ef. idi. Ayn\u0131 oturumda Mebusan, Hareket Ordusunun \u00c7atalca’ya y\u0131\u011f\u0131lmakta oldu\u011funu resmen haber ald\u0131 (\u0130stanbul bu geli\u015fmeyi bir g\u00fcn \u00f6nce duymu\u015ftu.) Mebusan, h\u00fck\u00fcmetle birlikte.<\/p>\n

Hareket Ordusunun \u0130stanbul’a girmemesi i\u00e7in \u00e7e\u015fitli heyetler g\u00f6nderecekti. Hareket Ordusu, y\u0131\u011f\u0131na\u011f\u0131 tamamlanmad\u0131\u011f\u0131 ve aradaki zaman i\u00e7inde ba\u015fkald\u0131rm\u0131\u015f askeri yumu\u015fatabilmek i\u00e7in, bu talepleri kabul eder g\u00f6r\u00fcnd\u00fc. Y\u0131\u011f\u0131nak ilerleyip yakla\u015ft\u0131k\u00e7a (Hareket Ordusu Ayastafanos’a -Ye\u015filk\u00f6ygelmi\u015f bulunuyordu) g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde bulunmak i\u00e7in giden mebuslar d\u00f6nmeme\u011fe ve arkada\u015flar\u0131n\u0131 da Ayastafanos’a \u00e7a\u011f\u0131rma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. 8. g\u00fcn Mebusanda nisap sa\u011flanamad\u0131. \u0130T’liler Mebusan’a gelemediklerine g\u00f6re mebus \u00e7o\u011funlu\u011fu \u0130T’lilerin yan\u0131na gidecekti. Ayastafanos’a giden bir Meclisin, bir s\u00fcre i\u00e7in de olsa \u0130T \u00e7izgisinde, daha do\u011frusu 31 Mart aleyhtar\u0131 bir \u00e7izgide olmas\u0131 beklenebilirdi.<\/p>\n

Ger\u00e7ekten de, Ahmet R\u0131za istifa etmi\u015f ve yerine Mustafa Efendi ba\u015fkan se\u00e7ilmi\u015f oldu\u011fu halde, Ayastafanos’ta Mustafa Efendi istifa etti ve Kanun-u Esasideki usule ayk\u0131r\u0131 olarak Ahmet R\u0131za yeniden ba\u015fkan oldu Daha da \u00f6tesi vard\u0131. Kanun-u Esasiye g\u00f6re Heyet-i Ayan ve Heyet-i Mebusundan olu\u015fan bir Meclis-i Umumi vard\u0131. Ayastafanos’ta iki heyet Ahmet R\u0131za ve Salt Pa\u015fa’n\u0131n ba\u015fkanl\u0131klar\u0131 alt\u0131nda ortak toplant\u0131lar yapma\u011fa ba\u015flad\u0131lar. \u00dcstelik, Meclis-i Umumi-i Mill\u00ee gibi anayasa d\u0131\u015f\u0131 ihtil\u00e2lci havas\u0131 olan bir isim ald\u0131lar. Bu olay, baz\u0131 y\u00f6nleriyle Ankara’da 23 Nisan 1920’de Mebusan Meclisinden TBMM’nin olu\u015fturulmas\u0131 olay\u0131na benzemektedir. Ayastafanos’ta 22 Nisan g\u00fcn\u00fc yap\u0131lan toplant\u0131, hemen Abd\u00fclhamit’in tahttan indirilmesi konusunu G\u00f6r\u00fc\u015fme\u011fe ba\u015flad\u0131. Fakat Mahmut \u015eevket, \u0130stanbul denet alt\u0131na al\u0131nmadan, bu konunun g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclmesini ihtiyats\u0131zl\u0131k say\u0131yordu. Nitekim, ertesi g\u00fcn\u00fc, yani Hareket Ordusunun \u0130stanbul’un i\u015fgaline ba\u015flamas\u0131ndan bir g\u00fcn \u00f6nce, Mahmut \u015eevket, Sadarete \u00e7ekti\u011fi bir telle, Padi\u015fah\u0131 tahttan indirmek i\u00e7in geldiklerini suret-i kafiyede yalanl\u0131yordu. Bizzat Mill\u00ee Meclis ad\u0131na 22 Nisan’da Sadarete \u00e7ekilen bir telde dahi, Kanun-u Esasiye sad\u0131k kald\u0131k\u00e7a Padi\u015fah\u0131n \u015fahs\u0131n\u0131n ve saltanat haklar\u0131n\u0131n korunaca\u011f\u0131 bildirilmi\u015fti. Bu telgraflar, Meclisin sonraki davran\u0131\u015f\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131nda \u015fu ya da bu y\u00f6nde tevil edilebilirse de, esas itibariyle \u0130stanbul’daki askerin direnmesini \u00f6nlemek amac\u0131n\u0131 g\u00fcden birer aldatmaca oldu\u011fu a\u00e7\u0131kt\u0131r.<\/p>\n

<\/span>Sonu\u00e7<\/span><\/h2>\n

Sonu\u00e7 olarak denebilir ki, 31 Mart \u0130syan\u0131n\u0131 \u00e7\u0131kartan muhalefetin, Mebusanla ilgili hesaplar\u0131 tamamen yanl\u0131\u015f de\u011fildi. Mebusan, \u0130T’nin denetinde de\u011fildi. Ayr\u0131ca, kudret ne yandaysa o yana e\u011fitebiliyordu.<\/p>\n

Meclisin isyan s\u0131ras\u0131nda \u0130stanbul’daki davran\u0131\u015f\u0131 ile Ayastafanos’taki davran\u0131\u015f\u0131 aras\u0131ndaki fark\u0131n, k\u0131smen Hareket Ordusunun g\u00fcc\u00fc ile a\u00e7\u0131klanabilece\u011fi de do\u011frudur. Yaln\u0131z \u015funu da yeniden hat\u0131rlatmak gerekir ki, isyan\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 feci bi\u00e7im kar\u015f\u0131s\u0131nda bizzat muhalif mebuslar\u0131n dahi -bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f kap\u0131s\u0131 g\u00f6sterilmek \u015fart\u0131yle-bu isyan\u0131 reddetmeleri normaldi. \u0130\u015fte \u0130T, b\u00fct\u00fcn me\u015frutiyet\u00e7ilere Abd\u00fclhamiti tahttan indirmek gibi birle\u015ftirici ve kimsenin itiraz etmeyece\u011fi bir hedef g\u00f6sterince, s\u00fcr\u00fcye kat\u0131lmamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildi.<\/p>\n

\r\n
\r\n\r\n
<\/div>\r\n \r\n <\/div>\r\n\r\n